Ο έλεγχος της ανδρικής γονιμότητας είναι εξίσου σημαντικός με τον έλεγχο γονιμότητας της γυναίκας. Ο ανδρικός παράγοντας είναι υπεύθυνος για μισές από τις περιπτώσεις υπογονιμότητας. Σε περίπτωση που ένα ζευγάρι έπειτα από προσπάθειες 12 μηνών δεν έχει επιτύχει εγκυμοσύνη, καλό θα ήταν να αναζητήσει τη συμβουλή ενός γυναικολόγου αναπαραγωγής προκειμένου να ενημερωθεί αναλυτικά και να γίνει ο πρώτος έλεγχος. Η πιο βασική εξέταση που γίνεται κατά τον έλεγχο γονιμότητας του άνδρα είναι η ανάλυση σπέρματος (σπερμοδιάγραμμα), στην οποία εξετάζονται οι εξής κύριες παράμετροι:

• ο αριθμός των σπερματοζωαρίων ανά ml (φυσιολογική τιμή: πάνω από 15.000.000/ml),
• η κινητικότητά τους (φυσιολογική τιμή: τουλάχιστον 32% πρόσθια και επιτόπια κίνηση) και
• το ποσοστό των σπερματοζωαρίων με φυσιολογική μορφολογία (φυσιολογική τιμή: τουλάχιστον 4%).

Ωστόσο, μελέτες έχουν δείξει ότι 40% των υπογόνιμων ανδρών μπορεί να έχει φυσιολογικές μετρήσεις σπέρματος. Σύμφωνα, λοιπόν, με αυτές τις νέες μελέτες, φαίνεται ότι η κλασσική ανάλυση σπέρματος δεν είναι αρκετή για τη διάγνωση της ανδρικής υπογονιμότητας και υπογραμμίζεται η ανάγκη για περαιτέρω εξετάσεις όπως η μέτρηση του οξειδωτικού στρες και του κατακερματισμού του DNA. Η European Society of Human Reproduction and Embryology (ESHRE) συνιστά τη μέτρηση του οξειδωτικού στρες στο σπέρμα στις οδηγίες που εξέδωσε το 2017 σχετικά με τις επαναλαμβανόμενες αποβολές (Recurrent Pregnancy Loss ESHRE guidelines 2017).

Το οξειδωτικό στρες φαίνεται να αποτελεί παράγοντα-κλειδί στην ανδρική γονιμότητα. Έως το 80% των αιτίων πίσω από την ανδρική υπογονιμότητα είναι συνδεδεμένο με το οξειδωτικό στρες, το οποίο είναι ο κύριος λόγος για τον κατακερματισμό του DNA και φαίνεται να επιδεινώνεται από το κάπνισμα, την παχυσαρκία και την υπερβολική άσκηση. Ο κατακερματισμός του DNA των σπερματοζωαρίων επηρεάζει τη γονιμότητα, καθώς και την έκβαση της εξωσωματικήςθεραπείας.

Νέες τεχνολογίες, όπως το MiOXSYS System, που είναι πλέον διαθέσιμο στη Μονάδα Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής Γέννημα IVF, επιτρέπουν τη γρήγορη και με ακρίβεια μέτρηση σε πραγματικό χρόνο του οξειδωτικού στρες σε δείγματα σπέρματος, παρέχοντας χρήσιμες πληροφορίες για περαιτέρω σχεδιασμό των θεραπειών υποβοηθούμενης αναπαραγωγής καθώς επίσης και της χορήγησης για θεραπευτικούς λόγους αντιοξειδωτικών.

Τα σπερματοζωάρια παράγουν μικρές ποσότητες ελεύθερων ριζών οξυγόνου (ROS), απαραίτητες για τη φυσιολογική λειτουργία των σπερματοζωαρίων, οι οποίες ωστόσο πρέπει να απομακρυνθούν από το περιβάλλον των σπερματοζωαρίων αφού έχει ολοκληρωθεί ο ρόλος τους. Η ανατροπή της ισορροπίας της παραγωγής των ελεύθερων ριζών οξυγόνου (ROS) και του αντιοξειδωτικού συστήματος του ανθρώπινου σώματος, που είναι υπεύθυνο για την εξουδετέρωση και την απομάκρυνσή τους, οδηγεί στο οξειδωτικό στρες.

Συγκεκριμένα, τα υψηλά επίπεδα κατακερματισμού του DNA φαίνεται ότι συνδέονται με χαμηλότερα ποσοστά γονιμοποίησης και αυξημένο κίνδυνο αποβολών. Η DFI (DNA Fragmentation Index) εξέταση μετρά το βαθμό κατακερματισμού του DNA στα σπερματοζωάρια. Πλέον, είναι γνωστό ότι κάποια δείγματα σπέρματος που δείχνουν φυσιολογικά κατά την παραδοσιακή ανάλυση είναι πιθανό να έχουν εκτεταμένο κατακερματισμό του DNA. Η επιστημονική έρευνα υποδεικνύει πως τα δείγματα με αυξημένο DFI έχουν μικρότερη πιθανότητα να δώσουν μια υγιή εγκυμοσύνη.

Οι παράγοντες που εξηγούν γιατί ένας άνδρας έχει υψηλό ποσοστό κατακερματισμού του DNA στο σπέρμα, μπορεί να είναι:

• το ιατρικό ιστορικό, όπως, π.χ., κιρσοκήλη, φλεγμονή του ουροποιητικού συστήματος, τραυματισμός  όρχεων, ιστορικό καρκίνου όρχεων,
• η ηλικία,
• το κάπνισμα και η κακή διατροφή,
• η έκθεση σε αυξημένη θερμοκρασία στην περιοχή των όρχεων, π.χ. επαγγελματίες οδηγοί,
• η έκθεση σε χημικές ουσίες ή ακτινοβολία,
• η παρατεταμένη σεξουαλική αποχή (αραιές εκσπερματίσεις).

Οι περιπτώσεις στις οποίες προτείνεται η εξέταση DFI είναι:

• βιοχημικές κυήσεις (θετικό τεστ εγκυμοσύνης που όμως δεν προχωρά),
• πολλαπλές αποβολές,
• επανειλημμένες αποτυχίες στην εξωσωματική για λόγους, όπως: α) χαμηλή ποιότητα εμβρύων β) συνεχείς αποτυχίες εμφύτευσης των εμβρύων γ) προηγούμενη αποτυχία γονιμοποίησης.

Κάθε ζευγάρι που αντιμετωπίζει κάποιο πρόβλημα γονιμότητας είναι ξεχωριστό. Ο έγκαιρος εντοπισμός του ανδρικού παράγοντα σε περιπτώσεις υπογονιμότητας μπορεί να βοηθήσει τόσο στο πλάνο θεραπείας του ζευγαριού όπως και στο να μη χαθεί πολύτιμος χρόνος. Η μέτρηση του οξειδωτικού στρες στο σπέρμα είναι μια απλή εξέταση που συνδυάζεται με την ανάλυση σπέρματος και δίνει άμεσα αποτέλεσμα. Το αποτέλεσμα αυτό μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να υποδηλώνει πως θα ήταν χρήσιμες κάποιες αλλαγές στον τρόπο ζωής του άνδρα, όπως, για παράδειγμα, η αλλαγή στις διατροφικές συνήθειές του, η χορήγηση συμπληρωμάτων διατροφής, η διακοπή του καπνίσματος ή ο περιορισμός του αλκοόλ.

Το άρθρο του γυναικολόγου αναπαραγωγής κ. Ευριπίδη Μαντούδη, FRCOG και της υπεύθυνης του εμβρυολογικού εργαστηρίου στο Γέννημα IVF κας Θεώνης Παστρωμά, MSc, Cert. Clin. Embryol., δημοσιεύτηκε αρχικά στην εφημερίδα Κυριακάτικη Δημοκρατία, 21 Οκτωβρίου 2018.